Buitenland

‘Wij Europeanen zijn de slachtoffers van ons eigen succes.’

Veel Europeanen zijn de afgelopen maanden een beetje optimistischer geworden. Bij de verkiezingen in Nederland, Frankrijk en Oostenrijk scoorden de populisten minder goed dan verwacht. Het politieke midden zegevierde. Ook de Duitse schrijver en historicus Philipp Blom haalt opgelucht adem. Tegelijkertijd bekijkt hij deze U-turn met scepsis. „Interessant idee,” zegt hij, „dat een paar verkiezingen onze structurele problemen kunnen oplossen. Dat kunnen ze natuurlijk niet. Europa is van een rigide onhervormbaarheid. Ik begrijp dat mensen blij zijn met iemand als president Macron. Maar denk je nu echt dat één man zoveel kan veranderen?”

Blom (Hamburg, 1970) zit met een opschrijfboekje voor zich op het terras van artiestencafé Korb, in het hartje van zijn woonplaats Wenen. Hij drinkt citroenlimonade. Mensen lopen voorbij met grote kartonnen tassen van internationale modehuizen als Miu Miu en Armani, die hier de laatste jaren één voor één zijn neergestreken en de lokale middenstand tot een exodus hebben gedreven.

CV

Historicus en publicist Philipp Blom (Hamburg 1970) groeide op in Duitsland en studeerde in Wenen en Oxford. Hij schrijft vooral boeken die helpen de huidige tijd beter te begrijpen. Hij heeft zich ook verdiept in de Verlichting.

Blom is getrouwd met de Nieuw-Zeelandse historica Veronica Buckley met wie hij een boek schreef over collecties van het Weense Kunsthistorisches Museum. Hij vertaalde Geert Maks Een kleine geschiedenis van Amsterdam in het Engels.

Zoveel te verliezen

Het gespreksonderwerp is Europa. Waar gaat het heen? De wereld verandert snel; gaat het ons lukken Europa mee te laten veranderen? Blom lijkt het te willen geloven, maar het lukt hem duidelijk niet. Kijk naar de passanten hier op straat, zegt hij in vrijwel accentloos Nederlands (zijn moeder is Nederlands, zijn vader Duits). „We kopen, kopen, kopen. Europeanen hebben het veel te goed. We hebben zoveel te verliezen. Dan ben je niet in de mood om dingen te veranderen. Je wilt juist dat alles hetzelfde blijft. Voorlopig krijgen we geen revoluties, maar over ingrijpende hervormingen in Europa heb ik evenmin illusies.”

U heeft een boek geschreven over de politieke turbulentie in de jaren twintig en dertig: ‘Alleen de Wolken’. In het interbellum voedden economische crisis en politieke turbulentie nationalisme en protectionisme. Die parallel ligt er nu toch minder dan vorig jaar, het jaar van Brexit en Trump?

„De parallel was toen zeker sterker dan nu. Maar ik ben historicus. Ik kijk naar de longue durée, niet naar de politiek van de korte termijn. Ik zie op de korte baan inderdaad wat frisse lucht. Maar de onderstroom is nog altijd niet goed. Wat Europa nodig heeft, is democratische legitimatie. Met Europese kieslijsten en een direct gekozen parlement, zodat de EU niet staat voor lidstaten en regeringen, maar een bond is van Europese volkeren. Waarom kunnen Fransen alleen op Fransen stemmen en Duitsers alleen op Duitsers? Ik heb dat altijd bizar gevonden. We moeten de belangen van alle Europeanen bundelen en mondiaal verdedigen. Zo krijgen we een stem op het wereldtoneel.

„Maar goed, dit gaat niet gebeuren. Lidstaten willen dat niet: het ondergraaft hun macht. Dus moeten we gaan voor second best: onze bestaande instituties zó hervormen dat ze ons kunnen helpen de enorme problemen die Europa heeft, op te lossen. Migratie. Klimaatverandering. De digitalisering. Energievoorziening. Jeugdwerkloosheid. De groeiende verschillen tussen rijk en arm. Enzovoort. Dit zijn grote kwesties. Hoe we dit met zijn allen aanpakken, bepaalt onze toekomst. Iedereen praat erover, maar we doen er vrij weinig aan. Want iedereen wil zijn privileges houden.”

De nieuwe Franse president Macron bereidt ingrijpende wijzigingen in de arbeidswet voor. Hij is de meest Europese president die Frankrijk sinds lange tijd heeft gehad. Is dat geen goed begin?

„Ik zie hoeveel enthousiasme hij opwekt. Misschien krijgt hij iets in beweging. Ik hoop het. Maar mijn punt is: de uitdagingen zijn immens en de weerstand is groot. We moeten ons bijvoorbeeld voorbereiden op de digitalisering van de economie. Veel banen gaan verdwijnen of sterk veranderen. Dit maakt burgers angstig. Ze kijken met angst en beven naar de toekomst. Ze wíllen eigenlijk helemaal geen toekomst. Dat is treurig. Maar op zich hebben zij natuurlijk geen ongelijk. Ze hebben begrepen: ons businessmodel werkt niet meer.