Buitenland

Wars van de mainstream, tegen het geloof in autoriteiten

Het leek wel, zei een politiewoordvoerder donderdag in NRC, alsof sommigen bijna teleurgesteld waren dat er zaterdagavond geen aanslag in Amsterdam heeft plaatsgevonden. Een groep twitteraars is al zes dagen druk met een automobilist die zaterdagavond voor het Amsterdamse treinstation acht voetgangers schepte. Vier van hen raakten zwaar gewond. Een ongeluk, volgens de politie. Maar twitteraars denken dat er iets wordt verzwegen.

Dit is de lezing van de politie: een automobilist stond zaterdagavond geparkeerd bij de ingang van het station. De 45-jarige Amsterdammer kreeg een bekeuring, werd verzocht ‘rustig’ weg te rijden, maar vloog even later over het drukke stationsplein waar hij voetgangers aanreed. Het gevolg van een black-out door zijn lage bloedsuikerspiegel. De man is diabetespatiënt.

Een omvangrijke groep twitteraars, onder wie rechtse opiniemakers en columnisten, trok de uitleg van de politie in twijfel. De politieverklaring „is een knap staaltje zelfbedrog”, schreef Telegraaf-columnist Leon de Winter (9.946 twittervolgers). „Een belediging van ’t gezonde verstand.” Waarom twijfelen zij zo nadrukkelijk aan de politieverklaring?

Vooral de snelheid waarmee werd gecommuniceerd dat het geen aanslag betrof, wekte bij Leon de Winter achterdocht. „Een schijnverklaring, waarmee de autoriteiten de controle wilden behouden.” De Winter wil weten of de bestuurder van de auto moslim is. „Een essentiële vraag.” De schrijver heeft zelfs een politie-woordvoerder gebeld om te vragen of de verdachte automobilist aan het vasten is. Een antwoord kreeg hij niet – de politie zegt nooit informatie te geven over de etniciteit van een verdachte. De Winter: „Ze stellen alles in het werk om weg te blijven bij de religieuze achtergrond van de bestuurder.” 

Ook Arthur van Amerongen (8.150 volgers), columnist voor HP/De Tijd en de Volkskrant, gelooft de verklaring van de politie niet. Als diabetes de oorzaak is, waarom werd de automobilist dan drie dagen vastgehouden? Waarom vond er een huiszoeking plaats? Waarom zijn er geen camerabeelden van het incident? Van Amerongen: „Er worden hier dingen door hogerhand in de doofpot gestopt.”

De aanrijding in Amsterdam heeft alle ingrediënten in zich voor een samenzweringstheorie, zegt onderzoeker Jelle van Buuren van de Universiteit Leiden. Hij promoveerde op onderzoek naar complottheorieën. „Ze ontstaan vaak na een schokkende gebeurtenis: zoiets moét wel een grote oorzaak hebben, is de gedachte. Dat de oorzaak een ongelukkige samenloop van omstandigheden is, wordt vaak niet geloofd. Er wordt twijfel gezaaid over de officiële lezing door op schijnbare ongerijmdheden te wijzen. Daarmee wordt de suggestie gevoed dat er iets onder de pet wordt gehouden.”

Het incident in Amsterdam appelleert aan „rechts-populistisch wantrouwen” tegen de ‘politiek-correcte elite’ die zou wegkijken voor het gevaar van de islam en terrorisme, zegt Van Buuren. „Dit incident past daar, na de aanslagen in het Verenigd Koninkrijk, perfect in: het doet in eerste instantie denken aan een jihadistische aanslag, en de officiële verklaring laat ruimte voor twijfel.”

Zelf zien de twitteraars zich zeker niet als complotdenkers, eerder als „kritische journalisten”. Niemand zou de politie op haar woord moeten geloven, zegt Bert Brussen, hoofdredacteur van opiniewebsite The Post Online (27.200 volgers op Twitter). Hij noemt een paar voorbeelden waarbij de politie zaken bewust verzweeg. Zoals Oudejaarsnacht in 2015 in het Duitse Keulen, toen honderden vrouwen werden aangerand. De politie bracht in eerste instantie niet naar buiten dat onder de verdachten asielzoekers waren. Waarom zou de politie nu wel de waarheid spreken? „Problemen met de multiculturele samenleving” worden volgens Brussen voortdurend „geframed” door politiek en media.

Ook AD-journalist Wierd Duk (35.327 twittervolgers) vindt dat in het politieke debat „heel omfloerst” wordt gesproken over wat hij noemt „de dreiging van de politieke islam”.

Dit voedt volgens hem complottheorieën, al worden die soms verward met kritiek op de macht, zegt Duk. „Waarom is het twijfelen aan een politieverklaring een complottheorie, en is de bewering dat de Russen de Amerikaanse verkiezingen hebben beïnvloed dat niet?” Met andere woorden: wie bepaalt of een complot een complot is?

De lijn tussen een complot en gerechtvaardigd wantrouwen is dun, zegt ook onderzoeker Van Buuren. Maar er zijn wel verschillen. De mate waarin iemand accepteert dat toeval of domme pech een verklaring kan zijn is van belang. „Volgens de geharnaste complotdenker bestaat toeval niet – everything is connected.” Een ander verschil is hoeveel moeite iemand doet om zijn theorie te onderbouwen. „Anders blijft het bij twijfel zaaien en dat vooral gebruiken om een interpretatie naar voren te schuiven die je hoe dan ook al klaar had liggen.”

Bewijs dat bij het incident in Amsterdam opzet in het spel was, hebben de twitteraars vooralsnog niet geleverd. „Ik geloof ook niet dat het een aanslag was. Er zijn gewoon nog heel veel open vragen”, zegt columnist Annabel Nanninga (27.300 volgers).

Sommige tweets over het incident blijken bij navraag overigens bewust aangedikt. „Natuurlijk waren mijn tweets sterk aangezet”, zegt Leon de Winter. „Het moet kort, het moet hevig. Dat is de kakofonie van de twitterwereld.”  Arthur van Amerongen: „Twitter is heel zwart-wit. De plek voor psychopaten, wajongers en borderliners. Je moet er niet te veel waarde aan hechten.”