Buitenland, Tech

Theresa May pikt in Brexit-plan de krenten uit de pap

De Brexiteers Boris Johnson en David Davis vertrokken onlangs met veel bombarie uit protest tegen de nieuwe Brexit-plannen van het Britse kabinet, waarvan deze donderdag een volledige versie gepubliceerd. Welke Brexit wil het Britse kabinet nu eigenlijk? En zou die Brexit werkbaar zijn?

In de onderhandelingen met de EU zal van dit ‘White Paper’ door de regering van premier Theresa May weinig overblijven: het zit vol met ideeën die op zijn zachtst gezegd lastig liggen in Brussel. Het document laat zien hoe de Britse politiek worstelt om de kwadratuur van de cirkel te vinden. De Britten willen uit de EU stappen, al op 29 maart volgend jaar, maar ze willen wél blijven meedoen aan onderdelen van de EU die economisch winst opleveren – en dan ook nog op halfslachtige wijze.

Vergeleken met eerdere speeches van May schuift ze in het white paper iets op naar een ‘zachtere’ Brexit, een doodzonde volgens geharde Brexiteers. Sinds het Brexit-referendum van juni 2016 verklaarde May herhaaldelijk: wij stappen uit zowel de interne markt als de douane-unie. Nu wil May met een reeks kunstgrepen toch dicht bij de binnenmarkt en bij de douane-unie blijven.

De combinatie van interne markt en douane-unie zorgt voor de ongehinderde handel binnen de EU, waarvan ook het Verenigd Koninkrijk profiteert. 45 procent van de Britse export van goederen en diensten ging in 2017 naar de EU-landen. Binnen de interne markt zijn productregels (voedselveiligheid, standaarden voor apparatuur) gelijk getrokken. En in de douane-unie zijn invoertarieven afgeschaft; er gelden alleen importheffingen aan de EU-buitengrens. Door markt en douane-unie samen kunnen trucks ongehinderd doorrijden van, pakweg, Cambridge naar Keulen en hoeven bedrijven niet eindeloos douaneformulieren in te vullen. Ook dienstenverkeer is goeddeels vrijgemaakt, zodat banken uit de Londense City toegang hebben tot de hele EU.


Lees ook: Vertrek Johnson doet positie May verder wankelen

Britse plannen voor de interne markt

Het kabinet-May ambieert in plaats van de interne markt een „vrijhandelszone voor goederen” met de EU. Nadrukkelijk níet voor diensten, want „flexibiliteit bij regulering is belangrijk voor de op diensten gebaseerde economie van het VK”. Het klinkt als een wens om EU-regels – bijvoorbeeld die in de Londense City – minder streng te maken. Dat zal in Brussel zeker worden beantwoord met nieuwe restricties voor Britse financiële instellingen, iets wat de Britten eigenlijk al lijken te accepteren. „Het VK en de EU zullen niet dezelfde niveaus van toegang tot elkaars markten hebben”, staat in het white paper.

Wel willen de Britten blijven meedoen aan de vrije goederenhandel, via een „gemeenschappelijk reglement (rulebook) voor alle goederen”, inclusief landbouwproducten, tussen de EU en het VK. Dat zou voor „frictieloze” goederenhandel moeten zorgen. Alleen, niet álle productregels worden automatisch gelijkgetrokken: het Britse parlement zou het recht krijgen EU-regels niet over te nemen.

Het is politiek allemaal begrijpelijk – de Britten willen uit de EU – maar het betekent ook dat het VK de krenten uit de pap van de interne markt wil gaan pikken. Dat is heel lastig te accepteren voor de rest van de EU. Als de Britten toch weer hun eigen regels gaan maken, maakt dat controles op vracht in Calais of Rotterdam logischer. De EU wil een duidelijk onderscheid houden tussen lidstaten en niet-lidstaten, om meer uittredingen uit de Unie te voorkomen

Britse plannen voor de douane

Nieuwe handelsobstakels dreigen ook door de constructie die Mays kabinet heeft bedacht voor de douane. In de douane-unie willen de Britten niet blijven, want dan zitten ze aan de invoertarieven aan de EU-buitengrens vast en kunnen ze geen eigen handelsakkoorden sluiten met landen als de Verenigde Staten. Vandaar het idee van een „gefaciliteerde douaneregeling”. Dat is een hele mond vol, die neerkomt op: als een Amerikaans of Chinees product het VK binnenkomt, dan heft het VK het Britse importtarief als het product voor het VK bestemd is en het EU-tarief als het voor de EU bestemd is. Tussen de EU en het VK gelden geen invoertarieven. Daardoor zou goederenverkeer tussen de twee ongecontroleerd kunnen blijven. Alleen, dan zou de EU een deel van zijn grenscontroles moeten overlaten aan een niet-lidstaat. Een IT-systeem om dit goed te regelen is er nog niet. De Nederlandse ambassadeur in Londen, Simon Smits, zei in januari dat het IT-systeem in de haven van Dover nog steeds „op MS-DOS loopt”. Na de Brexit, op 29 maart 2019, is slechts een korte overgangsperiode voorzien, tot eind 2020.

Richting zachtere Brexit geduwd?

Obstakels en risico’s genoeg dus. Michel Barnier, Brexit-hoofdonderhandelaar namens de EU, twitterde donderdagmiddag dat de EU de plannen zal „analyseren”. Woensdag had hij de Britten eraan herinnerd dat „alleen de combinatie van interne markt en douane-unie frictieloze handel mogelijk maakt.” Die combinatie wordt in de visie van May afgewezen.

Boterzacht is de Brexit die May voorstaat dan ook niet. Onder een ‘zachte’ Brexit werd in de referendumcampagne vaak nog het Noorse model verstaan: volledige participatie in de interne markt, inclusief diensten, en óók inclusief het vrije verkeer van werknemers. Dit model heeft May nu afgeschoten. Vrij verkeer van werknemers geldt sinds het referendum in de Britse politiek als taboe en wordt volgens het white paper „beëindigd” na de Brexit. Die keuze heeft consequenties. De leiders van de 27 overblijvende EU-landen verklaarden in maart dat een land buiten de EU dat zich niet aan dezelfde „verplichtingen” houdt als de EU-landen, ook niet dezelfde „rechten” en „voordelen” kan houden.


Lees meer over de ‘Noorse optie’: Na de Brexit toch maar het Noorse model?

Denkbaar is dat May in de onderhandelingen met Brussel over de toekomstige relatie – die formeel nog moeten beginnen – verder richting een zachte Brexit wordt gedwongen. Daarbij speelt mee dat beide partijen geen nieuwe douanechecks willen aan de Noord-Ierse grens. Binnen de EU zal waarschijnlijk de druk van het bedrijfsleven op Brussel toenemen om althans het vrije goederenverkeer te redden. Maar denkbaar is ook dat de onderhandelingen mislukken, omdat wat de Britten willen – wel de lusten, niet de lasten van de EU – buitengewoon lastig valt te regelen. En dan ligt een keiharde, chaotische Brexit in het verschiet.