Maatschappij

Kolossaal zwart gat scheurt ster aan stukken

Op bijna 150 miljoen lichtjaar van de aarde heeft zich een kosmisch drama afgespeeld. Een ster is zo dicht in de buurt van een kolossaal zwart gat gekomen, dat hij aan flarden werd getrokken. Het zwarte gat en de ster bevinden zich in het hart van een sterrenstelsel dat in botsing is gekomen met een soortgenoot. Dit galactische duo staat bekend onder de naam Arp 299. De gebeurtenis is gevolgd door een internationaal team van 36 astronomen, onder wie Peter Jonker van de Radboud Universiteit. De ontdekking is donderdag in Science gepubliceerd.

Begin 2005 merkten astronomen een opvallend heldere uitbarsting van infraroodstraling op in Arp 299. Helemaal toevallig was die ontdekking niet: Arp 299 stond bekend als ‘supernova-fabriek’ en werd om die reden al in de gaten gehouden.

Het gas in botsende sterrenstelsels wordt zodanig in beroering gebracht, dat zich in hoog tempo nieuwe sterren kunnen vormen. De zwaarste van deze sterren sluiten hun relatief korte bestaan af met een supernova-explosie. Het is dus niet zo vreemd dat het plotseling oplichtende object in Arp 299, dat ook op radiogolflengten waarneembaar was, voor een supernova werd aangezien.

Geen supernova

Dat het iets anders was, bleek pas in 2011. Waarnemingen met een wereldwijd netwerk van radiotelescopen lieten zien dat het tot dan toe min of meer puntvormige object zich in één bepaalde richting begon uit te strekken. Dat ging aanvankelijk met bijna de lichtsnelheid (300.000 km/u), maar inmiddels nog maar met een kwart daarvan.

Het waargenomen gedrag past niet bij een supernova, maar wel bij een ander verschijnsel: een tidal eruption event. Dat is de term die astronomen gebruiken voor het verschijnsel dat optreedt wanneer een ster zo dicht in de buurt van een superzwaar zwart gat komt, dat hij aan de daarbij optredende getijdenkrachten bezwijkt en uit elkaar wordt getrokken.

Uiteindelijk verzamelt de stermaterie zich in een draaiende schijf rond het zwarte gat. Een groot deel ervan wordt door laatstgenoemde opgeslokt, maar een ander deel wordt in de vorm van twee bundels of jets terug de ruimte in geblazen. De waarnemingen die sinds 2011 zijn gedaan laten één van die jets zien. Uit de hoeveelheid energie die is vrijgekomen leiden de astronomen af dat de uit elkaar getrokken ster minstens twee keer zoveel massa had als onze zon. Het zwarte gat zelf zou goed zijn voor 20 miljoen zonmassa’s.