Buitenland, Tech

‘Hij was eerst onze klassenvijand en werd ónze kanselier’

Eind mei 1988 bracht kanselier Kohl een driedaags bezoek aan de toenmalige DDR. Hij deed daarbij onder meer de plaatsen Gotha, Erfurt, Weimar, Dresden en Saale aan om met eigen oren en ogen te horen en te zien hoe de Oost-Duitsers aankeken tegen de situatie in hun land, hoe ze dachten over het Westen.

Hij had zijn ‘privébezoek’ een jaar eerder besproken met DDR-leider Erich Honnecker, toen die een bezoek bracht aan Bonn. Van DDR-zijde werd er alles aan gedaan Kohl af te schermen van de burgers. Gezichtsverlies zoals bij eerdere bezoeken van kanseliers Willy Brandt en Helmut Schmidt die hadden geleid tot veel enthousiaste reacties onder de bevolking, moest worden voorkomen. Kohl speelde kat en muis met de Stasi-functionarissen die hem volgden, en in de Dom van Erfurt schudde hij hen van zich af.

Pastoor Bernhard Dittrich (67) in het stadje Meißen, onder de rook van Dresden, was in 1988 deken van het seminarie in Erfurt toen Kohl onverwachts langskwam. Kohl, zelf katholiek, schreef later in zijn herinneringen dat hem veel aan dat bezoek gelegen was, want dit was de enige priesteropleiding in de DDR.

Niet voorbereid

„We waren totaal niet voorbereid op de komst van Kohl. Ik hoorde er pas van toen mijn secretaresse me belde. Ze vertelde dat ze in een lege collegezaal op het schoolbord de tekst zag: ‘Hartelijke groeten aan de studenten van het Erfurter seminarie, Helmut Kohl, bondskanselier’. De secretaresse zei: ‘Stel je er op in dat de bondskanselier komt. Maar maak er geen reclame voor, alstublieft’. Op dat moment waren er in het seminarie ongeveer 150 studenten. Overigens werd na de val van de Muur het merendeel leraar en hielden we nog vijftig studenten over. Zij zagen het priesterschap als een manier zich tegen de DDR-staat te verzetten.

„Die middag kreeg ik een telefoontje – van een seminarist die zei dat ik naar beneden moest komen omdat de kanselier in het internaat stond. Ik kwam Kohl tegen op de trap. Zijn vrouw Hannelore, zoon Peter en twee functionarissen.

„Hij stelde het gezelschap aan mij voor, ik kende ze natuurlijk allemaal al van de televisie. In Erfurt konden we West-Duitse zenders ontvangen. Ernaar kijken was niet toegestaan, maar iedereen deed het. Ik heb geprobeerd de kanselier nog een kop koffie aan te bieden, maar nee, nee, hij kwam om te praten met de studenten. ‘Roept u de studenten bij elkaar, en de bisschop moet ook komen!’

Examentijd

„Het duurde zo’n twintig minuten voor twintig tot dertig studenten bij elkaar waren gekomen. Het was examentijd, en een warme dag eind mei. De meesten geloofden niet dat de bondskanselier er was: dachten dat degene die dat zei een zonnesteek had opgelopen. Langzaam maar zeker kwamen steeds meer nieuwsgierigen zich ervan overtuigen dat het inderdaad de bondskanselier was.

„We hebben de situatie uitgelegd waarin het seminarie verkeerde. We waren – en zijn nog steeds – met 4 tot 5 procent katholieken onder de bevolking een kleine minderheid hier. Daarna mochten we hem vragen stellen. Dat ging eerst aarzelend, want niemand was gewend vragen te stellen aan autoriteiten. En we waren totaal overdonderd, niemand heeft bijvoorbeeld een foto gemaakt.

„Kohl heeft een uur met ons gepraat. Eén thema herinner ik me nog goed. De Duitse minderheid in Roemenië werd onderdrukt. En West-Duitsland zou ze kunnen vrijkopen zoals ze ook deden met Oost-Duitse dissidenten. Een van de studenten die contacten had met Roemeense Duitsers, stelde een vraag. Kohl leunde achterover in zijn stoel, hoog boven iedereen uit, sloeg zijn handen om zijn buik en zei: ‘Die kopen we allemaal terug’!

„Hannelore zat naast hem en zei: ‘Niet zo onverstaanbaar mompelen!’ (Nicht nuscheln!) Zij was bang dat hij te veel binnensmonds sprak en niet alle dertig, veertig mensen hem konden verstaan.

„We hadden het gevoel dat we vrijuit met hem konden praten, zonder dat iets zou worden doorgebrieft. We wisten wel dat de staatsveiligheidsdienst in de straat bij de Dom stond. Die had de boel voor een deel afgezet, maar had de toestand niet onder controle. Na het bezoek liep Kohl met zijn gevolg het plein over en diverse mensen gaven hem een brief waarin ze verzochten te mogen uitreizen.

„Het was veelbetekenend voor ons seminarie en eervol dat Kohl ons bezocht. Ook voor de historie van het instituut. Van de zijde van de autoriteiten hebben we er nooit iets over te horen gekregen.

Politiek geëngageerder

„Ik denk dat een aantal studenten in de DDR door Kohls bezoek politiek geëngageerder werd. De protestbewegingen tegen het DDR-systeem waren primair bij de Lutherse Kerk onder dak. Wij richtten ons op het normale godsdienstige bedrijf, probeerden charitatief wat voor mensen te betekenen. Het program van de kleine minderheidskerk moest niet in gevaar komen. We hadden geen oog voor de politieke betekenis van ons werk. Maar als de bondskanselier je dan opzoekt, maakt dat iets in je los. Ik herinnerde me weer waarom ik ooit geestelijke wilde worden: we konden de DDR toch niet aan de communisten overlaten! Officieel was hij de klassenvijand, de vertegenwoordiger van het kapitalistische systeem. Na zijn bezoek was Kohl ónze bondskanselier.

„Hij wordt altijd bekritiseerd om zijn belofte dat er hier na Wiedervereinigung „bloeiende landschappen” zouden zijn. En dan wordt vooral gewezen op de economische kaalslag. Maar alle steden hier in Saksen zouden zonder de Wende nu ruïnes zijn. Ik zal Kohls uitspraak dus altijd verdedigen. Het schandaal met de partijdonaties waardoor Kohl vijftien jaar geleden gedwongen werd op te stappen als CDU-leider, heeft mensen hier teleurgesteld. Maar dat beeld blijft niet hangen. Wel dat hij de deuren heeft geopend naar de Wiedervereinigung. Ik hoop dat hij net als Willy Brandt, die ook zijn affaires gehad heeft, nu een gedenkplaats krijgt op een mooie plek in Berlijn.”

Frank Vermeulen was NRC-correspondent in Duitsland van 2012 tot en met 2015.