Buitenland, Tech

Geen visionaire dwarsligger, maar de bouwer van een nieuwe orde

Het was een tijd van grote leiders, politieke reuzen die de wereld veranderden. Helmut Kohl en zijn tijdgenoten waren aan de macht in de jaren tachtig en negentig van de vorige eeuw. Het was de generatie van Michail Gorbatsjov, Margaret Thatcher en Ronald Reagan, van Lech Walesa, Vaclav Havel, Boris Jeltsin, Deng Xiaoping en Nelson Mandela. En ook George H.W. Bush en François Mitterrand horen in dat rijtje thuis.

Destijds waren velen van hen omstreden, en sommigen zijn dat nog steeds. Maar tegelijk wordt er nu vaak met enige afgunst op die lichting politieke zwaargewichten teruggekeken en verzucht: waarom zitten wij opgescheept met leiders die geen van allen dat kaliber hebben? Wat hadden zij wat de huidige staatshoofden en regeringsleiders missen?

Wat ze in elk geval mee hadden, was dat ze in een uitzonderlijk moeilijke periode aan de macht waren, een overgangstijd waarin de hele wereldorde wankelde, een tijd die veel van hen vroeg en waarin ze de geschiedenis echt richting konden geven. En dat deden ze.

Zwaard van Damocles

De Koude Oorlog had de wereld decennia lang onder hoogspanning gezet. Tot op de tanden bewapend stonden de grote ideologische tegenstanders tegenover elkaar: Amerika en de Sovjet-Unie, het Westen en de communistische wereld. Met als zwaard van Damocles de dreiging van een alles verwoestende kernoorlog, die de twee grootmachten op elk moment konden ontketenen.

Hoe gevaarlijk dat tijdperk ook was, er bestond een zekere machtsbalans die zorgde voor stabiliteit. Maar toen duidelijk werd dat het communistische blok bezig was aan zijn eigen gebreken ten onder te gaan, bracht dat nieuwe, grote gevaren met zich mee. Het evenwicht was weg, er brak een intens onzekere tijd aan. Hoe zouden de machthebbers in Oost-Europa reageren op de opstand van hun zo lang onderdrukte bevolkingen? Hoe zou Moskou reageren op de dramatische onttakeling van zijn macht? En zouden Oost en West een eventuele hereniging accepteren van Duitsland, dat als grootmacht in het hart van Europa in de twintigste eeuw twee keer een wereldoorlog was begonnen en daarmee zo onnoemelijk veel ellende had aangericht?

Het had heel anders kunnen lopen

De Koude Oorlog is – met dank aan de leiders van die tijd – zonder veel bloedvergieten beëindigd. Maar het had ook heel anders kunnen lopen.

Helmut Kohl was niet voorbestemd om een historische leider te worden. Dat hij dat toch werd, heeft er zeker mee te maken dat hij in 1989, toen de Berlijnse Muur viel, al gepokt en gemazeld was in de Duitse én de internationale politiek. Hij was in dat jaar al zeven jaar bondskanselier en zestien jaar leider van zijn partij, de christen-democratische CDU.

Helmut Kohl in het Europarlement, kort na de val van de Berlijnse Muur: