Maatschappij

Gat in ozonlaag dreigt weer te groeien door illegale Chinese productie

Het was een whodunnit. De productie van de chemische stof cfk-11 is wereldwijd verboden, omdat hij de ozonlaag afbreekt. Maar toch zagen wetenschappers de concentratie ervan in de atmosfeer al jaren toenemen. Hoe kan dat?

De oorzaak lijkt nu achterhaald. Chinese bedrijven maken en gebruiken cfk-11 nog steeds op grote schaal, met name voor de productie van isolatiemateriaal in de bouwsector. Dat blijkt uit een maandag verschenen rapport van de Amerikaanse ngo Environmental Investigations Agency (EIA). De illegale productie vindt vaak plaats in fabrieken op afgelegen plekken. Ze verhuizen regelmatig om opsporing door overheidsinspecteurs te ontlopen.

De productie van cfk’s (chloorfluorkoolwaterstoffen) is sinds 1996 verboden in westerse landen, en sinds 2010 in ontwikkelingslanden. Dit verbod is onderdeel van het Montreal Protocol dat de Verenigde Naties in 1989 opstelden, bedoeld om de uitstoot van ozonafbrekende stoffen aan banden te leggen. De ozonlaag in de stratosfeer (op een hoogte tussen 10 en 40 kilometer) houdt UV-B straling van de zon tegen. Afbraak van de ozonlaag schaadt planten en dieren, en kan huidkanker veroorzaken.

Het EIA-rapport strookt met de gemeten toename van cfk-11 in de atmosfeer. Twee maanden geleden meldde een internationale groep onderzoekers in het tijdschrift Nature, dat de concentratie cfk-11 in de atmosfeer vanaf eind jaren 80 nog wel afnam, zoals verwacht. Maar na 2002 is die afname afgevlakt, en sinds 2012 is er sprake van een toename op het noordelijk halfrond. Ze traceren die toename hoofdzakelijk tot Oost-Azië.

Isolatieschuimen

Volgens Guus Velders, hoogleraar Luchtkwaliteit en klimaatinteracties in Utrecht en ook verbonden aan het RIVM, is de productie van isolatieschuimen „inderdaad de belangrijkste bron van cfk-11 in de atmosfeer”. Bij het maken van deze schuimen komt een deel van het cfk-11 vrij – de rest kan ontsnappen „als het schuim wordt bewerkt, of kapot gaat”. Het EIA berekent dat de illegale productie van cfk-11 in China de concentratietoename ervan in de atmosfeer kan verklaren.

De afgelopen twee jaar waren er al aanwijzingen voor illegale productie van cfk-11 in China. Een rapport van milieu-ambtenaren in Shandong, een provincie aan de oostkust van China, constateerde een „nogal krachtige illegale productie” van cfk-11, die „sterk verborgen” is en waarvan „bewijs moeilijk te verkrijgen” is. The New York Timespubliceerde vorige maand een stuk over de illegale cfk-11-productie in die provincie, gebaseerd op interviews, documenten en advertenties.

Uit het rapport van de EIA blijkt de illegale productie wijder verspreid. Ze benaderden 25 bedrijven die cfk-11 en/of isolatieschuim verkopen (sommige adverteerden op internet, bijvoorbeeld op de website Alibaba.com). Daarvan reageerden er 21. 18 gaven toe illegaal cfk-11 te gebruiken voor de productie van isolatieschuimen. Ze liggen verspreid over 10 provincies.

Goedkoop en efficiënt

Vertegenwoordigers van de bedrijven zeggen cfk-11 te gebruiken omdat het goedkoper en efficiënter is dan de alternatieven. Sommigen gaven toe te weten dat de productie van cfk-11 illegaal is. „Maar iedereen gebruikt het”, zei een van hen. Een ander zei altijd een voorraad van een alternatief middel – hcfk-141b – te hebben liggen om aan inspecteurs te tonen. Op vaten cfk-11 die waren bedoeld voor verkoop, werd soms een sticker met ‘hcfk-141b’ geplakt. Of ze werden met vier stuks in een goed afgedichte houten krat verpakt. „Niemand van de douane opent dat”, zei een bedrijfsvertegenwoordiger.

Satellietbeeld van de dikte van de ozonlaag boven de Zuidpool, gemeten op 6 juli. Hoe blauwer, hoe minder ozon.
Illustratie NASA