Buitenland, Tech

Een ‘dictator’ die de euro afdwong

Eenheidskanselier, luidt het predikaat dat Helmut Kohl al kreeg toen hij nog kanselier was. Maar ook staat hij voor de man die de D-mark, dé identiteit van het naoorlogse Duitsland, heeft afgeschaft. Een daad die ten tijde van de eurocrisis een negatievere betekenis kreeg, en ook nu door nog weinig Duitsers als een verdienste wordt gezien.

Dat was trouwens ook al de overheersende stemming in Duitsland toen de euro in 2002 in twaalf EU-lidstaten werd ingevoerd. In een in 2002 afgenomen interview met Kohl dat pas elf jaar later, in 2013, werd gepubliceerd zei de voormalige bondskanselier dat hij om de euro er in eigen land doorheen te krijgen zich „als een dictator” had moeten opstellen.

Kohl was ervan overtuigd dat als hij de invoering van de euro tot onderwerp van een referendum had gemaakt, hij grandioos zou hebben verloren. Hij verwachtte, zo zei hij in het vraaggesprek, dat 70 procent tegen zou stemmen.

Maar de euro moest en zou er komen. Omdat de euro stond voor zijn ideaal: de Europese eenwording. Landen die dezelfde munt hebben, voeren geen oorlog met elkaar , aldus Kohls filosofie.

Een Europees Duitsland

Hans-Peter Schwarz schreef in 2012 een biografie over Helmut Kohl. Daarin stelt hij dat de monetaire eenwording in de ogen van Kohl in de eerste plaats een politiek project was dat moest bijdragen aan de externe stabiliteit van een herenigd Duitsland. Oftewel, zoals de bekende uitdrukking zegt: geen Duits Europa, maar een Europees Duitsland. Een monetair stelsel waar de D-mark als onderdeel in figureerde samen met andere Europese munten was een bewijs van die intentie.

De Franse president Mitterrand zag de munt juist als een garantie. Het herenigde Duitsland moest worden opgenomen in een verenigd Europa. Een monetaire unie met één munt was de meest geëigende manier om Duitsland in te kapselen. Dat was dan ook in 1989 het grote compromis. West-en Oost Duitsland mochten herenigd worden, maar Duitsland leverde wel zijn nationale munt in.

Het gebeurde in december van dat jaar, anderhalve maand na de val van de Muur tijdens de top van de Europese regeringsleiders en ministers van Buitenlandse Zaken in Straatsburg van de toen nog twaalf EU-lidstaten. De Belgische minister Mark Eijskens was één van de deelnemers en publiceerde in 2013 er een verslag van:

Het was een gespannen bijeenkomst waarbij vooral van Britse en Nederlandse zijde bedenkingen werden uitgesproken tegen een snelle hereniging van beide Duitslanden. Kohl was diep gegriefd. Reden voor gastheer Mitterand om te schorsen en Kohl apart te nemen.

Een historisch compromis

Drie kwartier later keerden beide leiders terug en zei Mitterand met een plechtige stem dat hij een historisch compromis wilde voorstellen. De EU-lidstaten zouden de hereniging van Duitsland met alle middelen op diplomatiek, politiek, budgettair en economisch gebied bevorderen. Toen hield hij op en vroeg een geëmotioneerde, snikkende Kohl het woord. Die bedankte de collega’s voor het realiseren van zijn droom en wilde een gebaar maken door een economische en monetaire unie en een gemeenschappelijke munt te aanvaarden. „Dat betekent in concreto dat ik verzaak aan het voortbestaan van de Duitse mark, de sterkste munt in de wereld en dat de Deutsche Bundesbank voor mij mag worden gedegradeerd tot een filiaalbedrijf van een te creëren Europese Centrale Bank”, zei Kohl volgens het verslag van Eijskens.

De EU-landen gingen razendsnel aan de slag. In 1992 was het Verdrag van Maastricht waarin de economische en monetaire unie en de gemeenschappelijke munt werden geregeld een feit. Daarbij was het vooral Kohl die snelheid maakte en ook hamerde op een invoeringsdatum. Het leverde hem in 2012 met terugwerkende kracht kritiek op van zijn partijgenoot Kurt Biedenkopf, die ten tijde van de totstandkoming van de EMU minister-president was van deelstaat Sachsen. Kohl was volgens hem zo geobsedeerd door de muntunie dat hij zich meer zorgen maakte over het tijdschema voor de invoering dan over de stabiliteit ervan.

De zaak werd eind 1991 in Maastricht beklonken tijdens een top van regeringsleiders toen Nederland roulerend EU-voorzitter was. Wim Kok was daar bij als minister van Financiën. De bijeenkomst in Maastricht staat hem nog levendig bij: „Ik herinner me dat Kohl toen zei dat we ervoor moesten zorgen dat het een onomkeerbaar proces zou worden. Hij zei letterlijk: we moeten voorkomen dat onze opvolgers de gemeenschappelijke munt ongedaan kunnen maken.”