Maatschappij

De vreemde dood van de oude baobabs

Het begon als onderzoek naar leeftijd en groeiwijze van de Afrikaanse baobab, de grootste boom met bloemen ter wereld. Maar eenmaal bezig ontdekte het internationale team van zeven biologen, geologen en chemici dat er iets geks aan de hand is met de baobab: negen van de oudste exemplaren ter wereld zijn in de afgelopen twaalf jaar doodgegaan. Dat schrijven ze deze week in Nature Plants.

Er is niets dat wijst op een epidemie. En het is ook niet zo dat alle gestorven bomen hun maximaal mogelijke leeftijd hadden bereikt. Daarvoor loopt hun leeftijd ook te ver uiteen. De ooit oudste Afrikaanse baobab ter wereld, ‘Panke’ in Zimbabwe, ging dood in 2011, na een leven van 2.500 jaar. En ‘Makulu Makete’ in Zuid-Afrika stierf in 2008, na 1.250 jaar. Er lijkt ook een snelle toename in het aantal oude baobabs dat nu een schijnbaar natuurlijke dood sterft. Mogelijk, zo opperen de onderzoekers, speelt klimaatverandering een rol – maar er is nog meer onderzoek nodig om die hypothese te onderzoeken.

Apenbroodboom

Heilige baobabs Straf van de goden in twee boomtypen

Veel baobabs worden beschouwd als heilige boom. Volgens een Afrikaanse overlevering was de baobab zo hoogmoedig dat hij almaar dichter en dichter naar de hemel toe groeide. Als straf trokken de goden hem met wortel en al uit de grond, en zetten hem op z’n kop terug. Inderdaad hebben de takken van baobabs wel wat van boomwortels weg. Ook Panke, de gesneuvelde Zimbabwaanse baobab, werd gezien als een heilige boom, net als de Chapman baobab, een pakweg 1.400 jaar oud exemplaar uit Botswana dat in 2016 het loodje legde.

Bij baobabs met meerdere stammen onderscheiden de onderzoekers twee typen: bomen waarvan de afzonderlijke stammen nog goed te onderscheiden zijn, en bomen waarbij dat niet meer het geval is. De Chapman was een voorbeeld van het eerste type, Panke was er een van het tweede type.

De Afrikaanse baobab (Adansonia digitata), ook wel apenbroodboom, is een van de negen baobabsoorten ter wereld. De boom groeit op de savanne in het midden en zuiden van Afrika en kan een houtvolume tot 500 kubieke meter bereiken. Nog niet zo groot als bijvoorbeeld sequoia’s of Nieuw-Zeelandse kauri’s, maar dat zijn allemaal naaktzadige bomen. De baobab is de enige bedektzadige boom (dus: bloem- en vruchtdragend) die een dergelijke omvang kan bereiken.

Biologen vermoedden al langer dat baobabs oud kunnen worden – tot 2.000 jaar – maar door de complexe bouw van de bomen is het niet mogelijk om met standaard jaarringenonderzoek de ouderdom vast te stellen. Die oudste bomen, schrijven de onderzoekers, bestaan altijd uit meerdere stammen, waarvan er één de oudste is. De andere stammen komen er in de loop van de tijd bij, net zoals aan andere bomen nieuwe takken groeien. Samen vormen de stammen (die in meer of minder mate met elkaar zijn vergroeid) een ring of een ellips, met open ruimte in het midden.

Voor de ouderdomsbepaling gebruikten de onderzoekers een speciale massaspectrometer waarin ze kleine stukjes baobabhout dateerden aan de hand van radioactieve koolstofisotopen. Daarmee kwamen ze op 2.500 jaar voor Panke in Zimbabwe. Bomen in Namibië en Zuid-Afrika bleken stammen van minstens 2.000 jaar oud te hebben. Maar al die drie bomen zijn inmiddels (ten dele) dood: die in Zimbabwe heeft geen enkele levende stam meer, en van de andere twee zijn alleen nog de jongere stammen in leven. Ook met zes andere oude bomen is het slecht gesteld.