Economie

Ambitieus en ijdel: dit wordt de nieuwe president-commissaris van ABN Amro

Tom de Swaan was vergeten zijn telefoon uit te zetten, en ja hoor, midden in zijn afscheidstoespraak voor de aandeelhouders van Zurich, begin april, tring, tring. „En dan toch even kijken wie het is, hè”, zegt Heleen Terwijn, zijn vriendin. „Voor die volle zaal. O, that’s my new employer.” Mensen dachten dat hij een grapje maakte. Pretty funny, Tom. Maar het was waar. Het was de headhunter. Of ze verder konden praten over die nieuwe positie waar ze het over gehad hadden: president-commissaris van ABN Amro.

Wat een geluk voor een man die van werken houdt en ongelukkig zou worden als hij nergens meer voor gevraagd werd: 72 zijn en dan zo’n aanbod krijgen. „Voor de vorm heeft hij een paar dagen nagedacht”, zegt Heleen Terwijn. „Maar hij wist meteen dat hij ja zou zeggen. Tom is geen aarzelaar. Intelligentie en gevoel” – ze is psycholoog – „zijn bij hem goed op elkaar afgestemd”. Op deze donderdag 12 juli zal de buitengewone algemene vergadering van aandeelhouders van ABN Amro een besluit over zijn benoeming nemen. Geen mens die een nee verwacht.

Waarom willen ze hem? Was er echt geen jongere kandidaat geschikt en beschikbaar? ABN Amro heeft een bestuursprobleem en Tom de Swaan is bewezen goed in het oplossen van bestuursproblemen. „Een zwaargewicht”, zegt Jos Streppel, die zelf bestuurder van verschillende financiële instellingen was en De Swaan kent uit de raad van commissarissen van Van Lanschot Bankiers. „Zijn capaciteiten staan niet ter discussie. Vrijwel niemand in Nederland met zoveel relevante ervaring als hij.”


Lees ook het profiel van Olga Zoutendijk, de voorganger van Tom de Swaan: Een iets te actieve toezichthouder

Alleen al door wat hij bij Zurich heeft meegemaakt, de in Zwitserland gevestigde verzekeringsmaatschappij. Daar pleegde de financiële man, Pierre Wauthier, zelfmoord en in zijn afscheidsbrief, augustus 2013, suggereerde hij dat hij tot zijn daad was gekomen door het bullebakkerige gedrag van Josef Ackermann, de bestuursvoorzitter. Het werkklimaat bij de onderneming, schreef Wauthier, was onder hem ondraaglijk geworden. Volgens onderzoekers was het onzin, maar Ackermann trad wel onmiddellijk af en De Swaan werd de nieuwe voorzitter. „Dat heeft hij met succes gedaan”, zegt Streppel. „Hij had de onderneming snel onder controle. De koers van het aandeel ging weer omhoog.”

ABN Amro heeft de torenhoge ambities van voor de financiële crisis afgezworen. Maar onrustig is het er nog steeds. Eerst was er de succesvolle rentree op de beurs in november 2015, toen de chaotische zoektocht naar een opvolger van de vorige bestuursvoorzitter Gerrit Zalm, daarna het snelle vertrek in februari van Olga Zoutendijk als president-commissaris – mensen die met haar werkten vonden haar bemoeizuchtig en hadden weinig respect voor haar – en vorige maand nog de brief van 21 anonieme managers in Het Financieele Dagblad. Ze beklaagden zich over het ontbreken van strategie bij de bank.

Zo hands on als bij Zurich zal De Swaan bij ABN Amro niet kunnen zijn, dat past niet bij wat in Nederland van een president-commissaris wordt verwacht: toezichthouden. Maar ook deze keer is het wel de bedoeling dat hij, samen met de bestuursvoorzitter, Kees van Dijkhuizen, snel orde op zaken stelt. De Europese Centrale Bank en De Nederlandsche Bank onderzoeken nog of de spanningen tussen de raad van bestuur en de commissarissen sinds het vertrek van Zoutendijk voorbij zijn.

Bevrijdingskindje

De Swaan is een „bevrijdingskindje”, zei hij in een interview met NRC in 2015. Hij werd acht maanden en 28 dagen na 5 mei 1945 geboren. Zijn ouders – in 1934 van Hamburg naar Amsterdam gevlucht – vernoemden hem naar de Canadese bevrijders: Tommy. Zijn vader, joods en net uit de onderduik, had het handelsbedrijf in jute zakken dat hij voor de oorlog samen met zijn vijf broers had weer teruggekregen en de familie werd zeer welvarend, totdat in 1957 het noodlot weer toesloeg. Twee broers –ooms van De Swaan– kwamen om bij een vliegtuigongeluk en De Swaans vader overleed aan een hartinfarct. Tom was elf. Het bedrijf had geen leiding meer en het duurde jaren voor het zich hersteld had.

Geld is belangrijk voor De Swaan, zeggen mensen die met hem gewerkt hebben. Zelf zei hij in 2015 dat het een overblijfsel uit die tijd is: „Ik wil altijd financiële zekerheid.” Maar zijn grootste drijfveer, zegt Jos Streppel, is zijn enorme persoonlijke ambitie. „En hij is ijdel, natuurlijk, zoals wij allemaal.”

Na zijn studie monetaire economie aan de Universiteit van Amsterdam (cum laude) ging De Swaan bij De Nederlandsche Bank werken, een jood te midden van Nederlands Hervormde elite. Op de vraag of hij religieus was zei hij in 2015: „Een one million dollar question.” In de jaren tachtig was hij op joodse les gegaan. Hij was ook Hebreeuws gaan leren. Toen hij net getrouwd was, in 1969, overwoog hij samen met zijn vrouw om in Israël te gaan wonen. Ze deden het niet omdat er daar geen scheiding tussen kerk en staat is. Ze vonden ook dat Israël de bezette gebieden moest teruggeven.

CV

Tom de Swaan (Amsterdam, 1946) studeerde na de hbs monetaire economie aan de Universiteit van Amsterdam. Daarna had hij diverse banen bij De Nederlandsche Bank (DNB).

Van 1986 tot 1998 zat De Swaan in de directie van DNB. Van 1998 tot 2006 zat hij in de raad van bestuur van ABN Amro.

Daarnaast was De Swaan onder meer commissaris bij Ahold (tot 2013), commissaris bij SmithGlaxoKlyne (tot 2015), commissaris bij Van Lanschot (tot 2016) en voorzitter bij Van Leer Jerusalem Institute (tot 2017).

Nu zit De Swaan (o.a.) in de raad van toezicht van het Holland Festival en het Antoni van Leeuwenhoek Ziekenhuis (voorzitter). Hij is ook commissaris bij het International Institute of Finance en commissaris bij DSM.

Bliksemcarrière: op zijn negenendertigste lid van de directie, vijf jaar later directeur toezicht. En toen, in 1998, naar de raad van bestuur van ABN Amro. Een centrale bankier die een functie bij een commerciële bank aanvaardde, dat was sinds de oorlog niet vertoond. Zelf had hij het eerst ook „heel gek” gevonden toen Jan Kalff, toen de bestuursvoorzitter van ABN Amro, hem vroeg over te stappen. Die zocht met het oog op toekomstige overnames een financiële man met verstand van bankbalansen en goede contacten met internationale toezichthouders. De Swaan zei ja omdat hij wist dat hij nooit president van DNB zou kunnen worden. Daarvoor had hij niet de juiste connecties in Den Haag.

Het grote geld

De kranten schreven ondertussen dat hij voor het grote geld ging. Maar dat, zei hij in 2015, moest wel gerelativeerd worden. „Ik ging meer verdienen, ja. Maar niet het tienvoudige. Niet eens het tweevoudige. De enorme stijgingen zijn pas begonnen in 2003.”

Nu laat De Swaan trouwens ook een positie bij DNB gaan voor ABN Amro, voor jaarlijks 90.000 euro. Hij zou per 1 juni 2018 toegetreden zijn tot de raad van commissarissen van DNB. Maar allebei, dat kan natuurlijk niet.

De Swaans eerzucht en ambitie pasten goed bij het ABN Amro van rond de eeuwwisseling. De bank stond op het punt om onder bestuursvoorzitter Rijkman Groenink, Kalffs opvolger, de wereldtop te bestormen, een krachttoer die zoals bekend in 2007 eindigde met de opsplitsing van het bedrijf en later de nationalisatie van de onderdelen die bij Fortis terecht waren gekomen. De Swaan was daar niet meer bij. Hij was in 2006 naar Zurich gegaan.

Maar hij had ook zware tijden bij ABN Amro gehad. Zijn laatste periode bij de bank werd overschaduwd door een compliance-affaire in de VS die het bedrijf uiteindelijk op een boete van bijna 70 miljoen euro kwam te staan. Buitenlandse vestigingen bleken jarenlang sancties tegen landen als Iran en Libië te hebben ontdoken.

Extra pijnlijk voor De Swaan als voormalig toezichthouder en man van onbesproken gedrag was het vermoeden van de Amerikaanse autoriteiten dat hij en Rijkman Groenink hadden geprobeerd de kwestie onder het tapijt te vegen. Het onderzoek spitste zich toe op een bijeenkomst in New York. Daar zou Groenink opdracht hebben gegeven een conceptrapport over de gebeurtenissen te „vernietigen”. Daarna had De Swaan zich openlijk afgevraagd of dit een „meldbaar evenement” was.

“Maatschappelijke status vindt hij belangrijk. En hij wil graag aardig gevonden worden”

De bestuurders gingen vrijuit, maar ze kregen wel een reprimande van de raad van commissarissen en ze moesten een flink deel van hun bonus inleveren. Jeroen Smit schrijft in zijn boek De Prooi, over de val van ABN Amro, dat De Swaan in snikken uitbarstte toen hij dit hoorde. Maar niet om de bonus. De Swaan was aangeslagen omdat hij de beschuldiging onrechtvaardig vond. Een bankier die De Swaan kent uit zijn tijd bij ABN Amro zegt dat hij niet snel in paniek raakt, zelfs niet van een strafrechtelijk onderzoek. Hij zegt ook dat De Swaan slecht tegen openlijke kritiek kan. „Maatschappelijke status vindt hij belangrijk. En hij wil graag aardig gevonden worden.”

De affaire is niet aan hem blijven kleven, net zomin als de implosie van ABN Amro. Groeninks rol in de institutionele financiële wereld was daarna uitgespeeld, maar De Swaan werd, behalve bij van Van Lanschot en Zurich, ook commissaris bij Ahold en DSM en het farmaceutische bedrijf GlaxoSmithKline.

Privé was de grootste tragedie in de afgelopen jaren de ziekte van zijn vrouw. Eind jaren zeventig bleek ze MS te hebben, later kwam er dementie bij. Sinds een jaar of tien is ze fysiek geheel invalide en praten doet ze niet meer. In het interview in 2015 sprak De Swaan daar openhartig over. Hij was in therapie gegaan om het te kunnen verwerken. Toen werd zijn vrouw nog thuis verzorgd, op een eigen etage in zijn huis in Amsterdam-Zuid. Nu is ze opgenomen in een verpleeghuis.


Lees ook het openhartige interview met Tom de Swaan uit 2015

Zijn vriendin Heleen Terwijn leerde hij kennen op een symposium over sociaal ondernemerschap, bijna negen jaar geleden. Terwijn is de oprichter en directeur van IMC Weekendschool, waar kinderen uit sociaal-economisch achtergestelde buurten drie jaar aanvullend onderwijs krijgen van professionals uit de wereld van kunst, cultuur en wetenschap. Ze hield daar een verhaal en na afloop werden ze aan elkaar voorgesteld. „Liefde op het eerste gezicht”, zegt ze.

Wat ze delen: een grote belangstelling voor literatuur en muziek, vooral opera. De Swaan, vader van twee zoons en grootvader van zes kleinkinderen, speelt zelf graag en veel piano. Zijn vriendin noemt hem een echte „Renaissance man”, iemand die zeer breed ontwikkeld is en zijn kennis op allerlei manieren voor de maatschappij inzet: Holland Festival, Nationale Opera en Ballet Fonds, Antoni van Leeuwenhoek Ziekenhuis. Tot voor kort was hij ook voorzitter van The Van Leer Jerusalem Institute: filosofie, cultuur, onderwijs. Bij zijn afscheid heeft het instituut de Tom de Swaan Lecture Series ingesteld. En dan kookt hij ook nog heel graag, zegt Terwijn. Hun zaterdagen zien er zo uit: fietsen door de stad, boeken kopen bij Atheneum of Van Rossum en bij de beste winkels boodschappen doen voor het avondeten.

Correctie (11-7-2018): In een eerdere versie van dit stuk stond dat De Swaan de eerste jood bij de Nederlandsche Bank was. Dit was hij niet. Dit is aangepast.